دپارتمان تخصصی آناتومی مفاصل

همکاری موسسه جرجان بوعلی و مرکز پژوهش های اعمال یداوی طّب الصادقیه

آشنایی با آناتومی مفصل و انواع آن در بدن انسان

همه ما انسان‌ها می‌دانیم که از اجزای متعدد و پیچیده‌ایی تشکیل شده‌ایم که خالق یک به یک را مهندسی‌سازی و هم‌چون چرخ‌دنده‌های یک سیستم به هم متصل ساخته که با بر هم ریختن نظم هر کدام اختلالی در عملکرد بدن ایجاد می‌شود. و اما آناتومی مفصل موضوع مورد بحثی که هم اکنون قصد داریم در مجله درمانکده در خصوص آن اطلاعاتی جامع و مفید در اختیارتان قرار دهیم تا باشد که برای‌تان مفید فائده واقع شود و در صورت لزوم باری از روی دوش‌تان بردارد.

بله درست حدس زدید با با افزایش سطح دانش پزشکی‌تان در هر زمان و در هر مکانی ممکن است به شناخت و داشتن آگاهی در خصوص آن نیاز پیدا کنید و حتی در مواردی ممکن است جان خود یا عزیزان‌تان را نجات دهید، پس این مطالب را دست کم نگرفته و آن را کم نشمارید چرا که بسیار ارزشمند و حاوی مطالبی مهم از منابعی متعدد و موثق علمی است.

مفصل چیست؟

مفصل، (joint) عضوی است که دو یا چند استخوان یا هر قسمت سفت و سخت اسکلت را به یک‌دیگر متصل می‌شوند. نوعی تکیه گاه برای اسکلت ایجاد می‌کند و امکان حرکات متنوعی را در محدوده‌های مختلف بین عناصر اسکلتی سفت و سخت فراهم می‌کند. برخی از مفاصل، مانند: رابط‌های بین استخوان جمجمه، امکان حرکت بسیار کم یا بدون حرکت را فراهم می‌کنند.

سایر مفاصل، مانند: مفاصل شانه و ران، امکان حرکت آزاد را در محدوده وسیعی‌تری فراهم می‌کنند. بنابراین به‌طور خلاصه می‌توان گفت که مفصل نقطه‌ای است که دو استخوان با هم تماس دارند. مفاصل را می‌توان از نظر بافت شناسی بر اساس نوع غالب بافت هم‌بند از نظر عملکردی بر اساس میزان حرکت مجاز طبقه‌بندی کرد. از نظر بافت شناسی، سه مفصل بدن فیبری، غضروفی و ​​سینوویال هستند. از نظر عملکردی، سه نوع مفصل عبارت‌اند از: سیناترروز (غیر متحرک)، آمفی آرتروز (کمی متحرک)، و دیارتروز (آزادانه قابل حرکت).

اگر فرد در ناحیه مفصل احساس درد کند درمان آن مربوط به فوق تخصص ارتوپد است. در صورتی که در این خصوص نیاز به راهنمایی دارید، می‌توانید از سایت درمانکده از مشاوره آنلاین با فوق تخصص ارتوپد استفاده نمایید.

بیشتر بدانید:درمان پیچ خوردگی مچ پا + بررسی علت و علائم این عارضه

طبقه بندی آناتومی مفصل بر اساس پیچیدگی

مفاصل را می‌توان بر اساس پیچیدگی آن‌ها طبقه‌بندی کرد که تعداد استخوان‌های درگیر در آناتومی مفصل است. اتصالات ساده، مرکب و پیچیده وجود دارد.

آناتومی مفصل ساده

مفاصل ساده مفاصلی هستند که در آن‌ها فقط دو سطح مفصلی یا استخوان به هم می‌رسند. بیشتر مفاصل ساده مفاصل متحرک هستند، اما برخی دیگر مفاصل غیر متحرک هستند. مفاصل ساده در سراسر بدن وجود دارد. آن‌ها در جمجمه، مهره‌ها، بازوها و پاها هستند. نمونه‌ای از آناتومی مفصل ساده یکی از مفاصل شانه است. مفصل گلنوهومرال  نام دارد درستی در جایی است که سر استخوان بازو با حفره گلنوئید کتف یا تیغه شانه بدن برخورد می‌کند. مثال دیگر مفصل ران است که در آن استخوان ران با استخوان لگن متصل می‌شوند.

قوز کمر با گوژپشتی، علایم تشخیص و روش های اصلاحی

آناتومی مفصل مرکب

مفاصل مرکب مفاصلی هستند که شامل سه یا چند استخوان یا سطح مفصلی هستند. یک مثال از مفصل مرکب، مفصل درگیر در شانه است. مفصل آکرومیوکلاویکولار محل برخورد آکرومیون، ترقوه و کتف است. مثال دیگری از مفصل مرکب، مفصل آرنج است که رادیوس و اولنا به استخوان بازو می‌رسند. از سه مفصل مختلف تشکیل شده است.

  • رادیواولنار (Radioulnar): ایجاد حرکت بین رادیوس و اولنا ساعد.
  • رادیو هومرال (Radio Humeral): حرکتی بین استخوان بازو و رادیوس ایجاد می‌کند.
  • اولنوهومرال (Ulno Humeral) : ایجاد حرکت بین استخوان زند و استخوان بازو.

مفاصل پیچیده

مفاصل پیچیده شامل سه یا چند مفصل و یک دیسک مفصلی یا مینیسک هستند. جزو موارد پیچیده به شمار می‌روند  زیرا عناصر متعددی در آناتومی مفصل وجود دارد. یک مثال مهم از مفصل پیچیده، مفصل زانو است. مفصل زانو، استخوان ران، درشت نی، کشکک و منیسک را به هم متصل می‌کند. در این مفصل دو مفصل وجود دارد.

تیبیوفمورال، جایی که استخوان درشت نی و استخوان ران به هم می‌رسند، و پاتلوفمورال که در آن کشکک و استخوان ران به هم وصل می‌شوند، وجود دارد. یک منیسک به سمت داخل زانو و یکی در خارج زانو وجود دارد. آن‌ها برای جذب ضربه در حین راه رفتن و دویدن و افزایش سطح در انتهای استخوان درشت نی عمل می‌کنند.

دیسک گردن چیست؟ علائم و روش‌های درمان کاربردی

عملکرد مفاصل

مفاصل اتصالات متحرک بین دو استخوان هستند. هر مفصل از سطوح استخوان‌های درگیر، یک حفره مفصلی و یک کپسول مفصلی تشکیل شده است. سطوح مفصلی استخوان‌ها با لایه‌ای از غضروف پوشیده شده است. این لایه بین 0.2 تا 0.5 میلی‌متر ضخامت دارد و روی کاسه زانو تا 6 میلی‌متر ضخامت دارد. این یک سطح صاف برای جلوگیری از سایش بیش از حد استخوان‌های مفصل به یک‌دیگر مفید است. غضروف فشار موجود در مفصل را به استخوان زیر آن منتقل می‌کند. این امر به ویژه در مفاصلی که بارهای سنگین‌تری را تحمل می‌کنند، مانند مفاصل لگن یا زانو، اهمیت دارد.

کپسول‌های محافظ مفصلی

سطوح مفصل با فضای بسیار نازکی از هم جدا می‌شوند. کپسول مفصلی، مفصل را از بیرون هوادهی می‌کند. فضایی که ایجاد می‌شود، حفره مفصلی (یا حفره سینوویال) نامیده می‌شود. کپسول مفصلی دارای یک لایه داخلی و یک لایه بیرونی است. در لایه داخلی رگ‌های خونی و اعصاب وجود دارد. اعصاب اطلاعاتی را درباره موقعیتی که مفصل در آن قرار دارد منتقل می‌کند و سیگنال‌های درد را به مغز می‌فرستد.

لایه بیرونی کپسول مفصلی از بافت فیبری سفت تشکیل شده است. اگر مفصل برای مدت طولانی بی حرکت باشد و بی حرکت بماند، این الیاف ممکن است کوتاه‌تر شوند و کپسول مفصل کوچک می‌شود و مفصل دیگر به اندازه قبل، قابل حرکت نیست. به همین دلیل است که انجام تمرینات حرکتی برای حفظ حرکت مفاصل پس از آسیب یا زمانی که برای مدت طولانی‌تری در رختخواب هستید، بسیار مهم شمرده می‌شود.

جهت حرکت و انعطاف پذیری

جهتی که یک مفصل می‌تواند در آن حرکت کند با شکل سطوح مفصلی و ماهیچه‌ها یا رباط‌های اطراف تعیین می‌شود. این‌که یک مفصل تا چه اندازه می‌تواند گسترش یابد به عضلات، بافت نرم، رباط‌ها یا استخوان‌های اطراف آن نیز بستگی دارد.

به عنوان مثال، زانو را فقط می‌توان تا یک نقطه خاص خم کرد زیرا پس از آن پشت ران و ساق پا به یک‌دیگر فشار می‌آورند. مثال دیگر مفصل ران است: در اینجا ساق فقط تا یک نقطه معین به عقب می‌تواند حرکت کند، زیرا یک رباط ثابت در کشاله ران مانع از حرکت بیشتر آن می‌شود. با انجام حرکات کششی می‌توان انعطاف برخی مفاصل را بهبود بخشید. انعطاف پذیری کلی شما نیز بر اساس اندام، سن، سطح آمادگی جسمانی و سایر عوامل فردی تعیین می شود.

انواع آناتومی مفصل

انواع مفاصل با تشکیل بافت

هنگامی که استخوان‌های مفصلی به هم متصل می‌شوند، اتصال ممکن است عمدتاً شامل سه نوع بافت باشد، فیبرها، غضروف‌ها یا غشای سینوویال. بنابراین، مفاصل به طور کلی بر اساس این سه بافت طبقه بندی می‌شوند.

  • مفاصل فیبری

 بوسیله الیاف هم‌بند متراکم مانند بخیه‌های بین استخوان‌های جمجمه، غشای بین استخوانی در ساعد و مفصل سوکتی بین ریشه دندان و فرآیندهای آلوئولی فک بالا و فک پایین به هم متصل می‌شوند. غشای بین استخوانی اجازه حرکت بین دو استخوان مفصلی را می‌دهد. این نوع مفصل فیبری به عنوان “سیندموز” طبقه بندی می‌شود. ریشه دندان و فرآیند آلوئولی آن به روشی شبیه به نحوه قرار گرفتن یک میخ مخروطی شکل در یک سوکت مرتبط است.

فضای کمی برای حرکت در این نوع مفصل وجود دارد که به عنوان “گمفوز” تعریف می‌شود. مفاصل غضروفی دارای غضروف در بین استخوان‌های مفصلی هستند تا صفحه یا دیسک غضروفی را تشکیل دهند. نمونه‌ای از مفصل غضروفی اولیه صفحه‌اپی فیزی استخوان بلند است که پس از بلوغ ناپدید می‌شود. نمونه‌ای از مفصل غضروفی ثانویه دیسک بین مهره‌ای بین هر مهره است.

  • مفصل سینوویال

 “مفصل دیارترودیال” نیز نامیده می‌شود و از سه جزء اساسی تشکیل می‌شود حفره مفصلی، غضروف مفصلی که سطوح استخوان‌های مفصلی را می‌پوشاند و کپسول مفصلی که از پوشش لایه غشای سینوویال تشکیل شده است. تا حفره مفصل و یک لایه فیبری در خارج از غشای سینوویال، علاوه بر این، یک مفصل سینوویال ممکن است دارای رباط‌هایی باشد که بخشی از کپسول مفصلی فیبری را تشکیل می‌دهند یا رباط‌هایی که در داخل کپسول مفصلی وجود دارند. دیسک‌های غضروفی مانند: منیسک‌های آناتومی مفصل زانو نیز ممکن است در داخل حفره مفصلی دیده شوند.

انواع مفاصل بر اساس تشکیل بافت و تحرک

مفصل Synarthroses

 نوعی مفصل فیبری است که در شرایط عادی امکان حرکت بسیار کم یا بدون حرکت را می‌دهد. اگر مفصلی با یک بافت مداخله‌گر (بافت هم‌بند فیبری، غضروف یا استخوان) در بین دو عنصر تشکیل‌دهنده آناتومی مفصل تشکیل شود، آن مفصل «سینارتروز» است. این نوع مفصل معمولاً دارای محدودیت حرکتی است. مفاصل بخیه‌ای که در بالا بین استخوان‌های جمجمه و گومفوز ذکر شد، مفاصل synarthroses هستند.

مفصل Diarthroses

 اگر یک مفصل بین دو عنصر تشکیل دهنده مفصل فاصله داشته باشد، مفصل “diarthroses” است. مفاصل سینوویال مفاصل دیاتروز هستند و تحرک آن‌ها در محدوده وسیعی متفاوت است.

مفصل سینوستوز

 این اصطلاح برای تعریف زمانی که دو استخوان در شرایط عادی یا غیر طبیعی با یک‌دیگر جوش می‌خورند استفاده می‌شود. به طور معمول، استخوان‌های جمجمه زمانی که کودک به بزرگ‌سالی می‌رسد، یا زمانی که دیافیز و اپی‌فیز در بلوغ به هم می‌آیند، به هم می‌پیوندند. هم‌جوشی غیر‌طبیعی استخوان‌ها ممکن است در مراحل اولیه رشد اتفاق بیوفتد، مانند جوش خوردن زود هنگام استخوان‌های جمجمه (کرانیوستنوز) یا زمانی که استخوان‌ها به طور غیرطبیعی به هم متصل شده‌اند، مانند: سینوستوز مهره‌های گردنی.

مفصل Syndesmoses

به مفاصل فیبری اطلاق می‌شود که شامل یک غشای بین استخوانی یا یک رباط است که اجازه حرکت را می‌دهد. مفصل تیبیوفیبولار دیستال یک مفصل سندزموزیس معمولی است.

مفصل Synchondroses

 آناتومی مفصل غضروفی حاوی غضروف هیالین در بین دو استخوان به هم پیوسته. مفصل غضروفی اولیه با صفحه اپی فیزیال بین اپی فیز و دیافیز یک استخوان بلند یک مفصل سنکندروزی معمولی است. مفصل بین دنده اول و جناغ سینه (بدون احتساب دنده‌های دیگر) نیز یک مفصل سنکندروز است. با این حال، دیسک‌های بین مهره‌ای یا دیسک کمر به دلیل این‌که از غضروف فیبری تشکیل شده‌اند، مفاصل synchondroses در نظر گرفته نمی‌شوند. آن‌ها، همراه با مفصل بین استخوان‌های شرمگاهی، در عوض به عنوان مفاصل “سمفیز” شناخته می‌شوند.

 خار پاشنه پا و راه های خلاص شدن از آن

انواع مفاصل بر اساس ساختار و حرکت

مفاصل به اشکال مختلف فیزیکی تبدیل می‌شوند. در نتیجه، شکل گیری ساختاری یک آناتومی مفصل حرکت آن را تعیین می‌کند. شش نوع مفاصل در این دسته وجود دارد و همگی مفاصل سینوویال هستند.